الشيخ رسول جعفريان وديگران
320
نقد و بررسى منابع سيره نبوى (فارسى)
و از منابع شيعه تنها كسى كه سفر رسول خدا ( ص ) به شام را با طول و تفصيل بسيار گزارش كرده ، شيخ صدوق در كمال الدين و تمام النعمه است . ابن شهر آشوب نيز در مناقب ، روايت هر دو سفر ( اول و دوم ) را از شيخ صدوق گرفته است . « 1 » تمام راويان سند شيخ صدوق از عامّهاند . دربارهء آن بايد گفت : گرچه سند روايت مزبور متصل است ، ولى مشتمل بر غرايب و عجايبى مانند باريدن ميوه از ابرهاى آسمانى ، حركت كردن صومعهء راهب به طرف حضرت ( ص ) مثل حركت دابّه ، ميوههاى تابستانى و زمستانى آوردن درختان خشك شده ، سرسبز شدن همه جا ، بشارت راهب به ولادت حضرت على ( ع ) و ايمان او به حضرت محمد ( ص ) است . افزون بر اين عجايب ، در متن حديث نيز ناسازگارى وجود دارد ؛ به عنوان مثال ، در قسمتى از روايت ، از راهب بحيرا نقل مىكند كه از ابو طالب پرسيد : متولى اين نوجوان چه كسى است ؟ ابو طالب پاسخ داد : من متولى او هستم . راهب بار ديگر پرسيد : چه نسبتى با او دارى ؟ ابو طالب گفت : عموى او هستم . راهب پرسيد : كدام عمويش ؟ ابو طالب پاسخ داد : عموى پدر و مادرىاش . همچنين بعد از چند سطر آمده است كه راهب از ابو طالب پرسيد : چه نسبتى با اين نوجوان دارى ؟ ابو طالب پاسخ داد : پدر او هستم ، كه اين مطلب مورد انكار راهب قرار گرفت . « 2 » با توجه به ناسازگارىاى كه در متن روايت وجود دارد ، گمان مىرود كه رجال و راويان سند اين روايت ، روايات چندى را با هم آميخته باشند و از تركيب آنها روايت مزبور درست شده باشد . شاهد اين مطلب ، آن است كه قسمت آخر روايت ، سفر اول را كه شيخ صدوق به عنوان ادامهء روايت اول ذكر كرده ، « 3 » ابن شهر آشوب همان قسمت را بعد از سفر دوم پيامبر و به عنوان روايت سفر دوم ، با سند يعلى بن سبابه و به صورت روايتى مستقل ذكر كرده است ؛ « 4 » يعنى صدوق روايت سفر دوم را به عنوان ادامهء سفر اول ذكر كرده است . بنابراين ، نه تنها در نقل صدوق ، بلكه در نقلهاى ديگر نيز احتمال قوى وجود دارد كه چند روايت را با هم تركيب كرده باشند و از آنها يك سند مستقل درست شده باشد ؛ چنان كه ابن حجر دربارهء قسمت آخر روايت دوم طبرى گفته است : « هو منقطع من حديث آخر ادرجه ذلك الراوي في هذا الحديث » . « 5 »
--> ( 1 ) . ابن بابويه قمى ، محمد بن على ، كمال الدين و تمام النعمه ، ج 1 ، ص 190 . ( 2 ) . كمال الدين و تمام النعمه ، ج 1 ، ص 191 . ( 3 ) . همان جا . ( 4 ) . ابن شهر آشوب ، محمد بن على ، مناقب آل ابى طالب ، ج 1 ، ص 40 . ( 5 ) . سيرة الحلبيه ، ج 1 ، ص 120 .